lundi 21 janvier 2019

ColúnLee: Agallamh eisiach le Darach Ó Scolaí, foilsitheoir

Darach Ó Scolaí
Agallamh eisiach le Darach Ó Scolaí, foilsitheoir
(ColúnLee12 Ean 2019)
Cuireann Lee Vahey an scríbhneoir, an foilsitheoir, an t-eagarthóir, agus an t-iar-ealaíontóir, Darach Ó Scolaí faoi agallamh. Cíorann siad an litríocht, an léitheoireacht, an fhoilsitheoireacht, leabhair Ghaeilge, agus an dúshlán a bhaineann le léirmheastóireacht shásúil i bpobal an-bheag. 

[...] Lee Vahey: De bharr a ndéanann tú ar son do chomhlachta [Leabhar Breac], áfach, agus de bharr a laghad léirmheastóireachta toirtiúla a dhéantar ar an bprós comhaimseartha, airím scaití go ndéantar dearmad gur scríbhneoir thú, gur údar bunsaothar thú. Tá saothar suntasach d’úrscéalta, drámaí, aistriúcháin, leabhra do pháistí, agus athleaganacha ar sheanscéalta curtha díot. Cén meas atá agatsa ar an gcaoi a gcaitear le do shaothar? Abair, ba chúis chlamhsáin ag Alan Titley roinnt blianta ó shin nach dtugtar aitheantas a ndóthain do phrósairí comhaimseartha. Dar le hAlan, ba tusa duine de na húdair siúd a bhí ligthe i bhfaillí ag an aos critice. An cuma leat sin? Nó an bhfuil tú sásta fad is go léitear do shaothar?

Darach Ó Scolaí: Is cuma agus ní cuma. Ní maith liom go bhfuil cúrsaí léirmheastóireachta chomh dona sin. Mar a dúirt mé cheana, ní dóigh liom go ndéantar a ndóthain daoine a mhealladh chun léirmheasa. Ní dóigh liom go gcuirtear a ndóthain brú ar scríbhneoirí léirmheas a scríobh, mar is iad na scríbhneoirí atá ag éileamh na léirmheasanna. Níl sé folláin go mbeadh a laghad sin léirmheastóireachta dá déanamh. Níl sé folláin. Thairis sin, tá an dara heagrán de An Cléireach foilsithe. Tá mé an-sásta leis sin agus ní dhearnadh léirmheas ar bith air.

LV: Ghnóthaigh an t-úrscéal sin, An Cléireach (2007), arb é do chéad úrscéal é, duais ollmhór Oireachtais suim bhlianta ó shin. Cuireadh amach úrscéal eile leat Na Comharthaí (2014) le deireanas freisin. Bhíodar éagsúil go maith lena chéile. Tugtar ‘úrscéal stairiúil’ nó ‘úrscéal staire’ fiú ar An Cléireach. Agus táim ag ceapadh le breathnú ort anois díreach nach bhfuil tú sásta leis an lipéid sin.

DÓS (ag meangadh): Ní airím gur ‘úrscéal staire’ An Cléireach. Sílim in amanntaí go gcúngaíonn an téarma ‘úrscéal staire’ úrscéal, mar go dtarraingíonn sé rómhór ar an ‘rómáns’ staire. Ar an láimh eile, tá an oiread sin úrscéalta staire ann a thrasnaíonn an teorann agus atá in ann a bheith ina ngnáthúrscéalta ‘liteartha’.

LV: Meas tú gurb é an dála céanna é le Fontenoy Liam Mhic Cóil? Tugtar ‘úrscéal staire’ air sin freisin.

DÓS: An rud faoi Fontenoy, áfach, bhí sé deacair ormsa ‘úrscéal staire’ a thabhairt air. Feicim mar úrscéal faoin stair é.

LV: Úrscéal staireagrafaíoch, más maith leat.

DÓS. Sea. Tá sé ag labhairt ar pheirspictíocht na staire agus b’fhéidir peirspictíocht na fírinne.
_________________

lundi 14 janvier 2019

Stádas na Gaeilge san Eoraip agus an tAistriúchán: Riachtanach (P. S. Ó Murchú, Meon Eile, 14/01/2019)

Stádas na Gaeilge san Eoraip agus an tAistriúchán: Riachtanach
le P. S. Ó Murchú 
Meon Eile, (14/01/2019)

[...] Tá a lán buntáistí ann an Ghaeilge a bheith mar theanga oifigiúil san AE. Bíonn fáil ar eolas ón AE i nGaeilge i bhfad níos rialta agus ar chaighdeán níos airde ná mar a bhíonn i gcás Rialtas na hÉireann. Cruthaítear agus daingnítear téarmaíocht, leathnaítear stór focal, cinntíonn sé gur féidir leis na Gaeil an teanga a áireamh agus iad ag cur isteach ar obair san AE. Murach an stádas seo chuirfí slua mór de Ghaeilgeoirí cumasacha ó dhoras toisc nach mbeadh an tríú ‘teanga Eorpach’ acu. An t-aon fhógra Gaeilge atá feicthe agam ar Instagram ba ón AE a tháinig sé. Normalú teanga é sin. 

[...] Cad atá á rá agam más ea? Is ionann stádas na Gaeilge (san Eoraip agus sa bhaile) agus an teanga a fhorbairt agus a chosaint. Méadaíonn an stádas an seans go mbeidh sí á labhairt i gceann 100 bliain. Tá lochtanna áirithe ar ghnéithe den bhealach a gcuirtear an stádas i bhfeidhm ach ní dócha gur ann don chóras gan locht. Caiteachas riachtanach atá ann dar liom. Is cinnte gur tábhachtaí go mór tacú le pobail agus le tuistí a thógann a bpáistí le Gaeilge ach ní rogha idir eatarthu é. Cuimhnítear leis, ainneoin bhuaileam sciath na n-aonteangaithe anglafónacha, nach mbíonn ach fíorbheagán cearta ag Gaeilgeoirí. [...]  Bíodh stádas ceart ag an nGaeilge san Eoraip, óir nach bhfuil aon áit eile.
______________

vendredi 7 décembre 2018

BREATIMEACHT: Tuairimí ón Teorainn: Jimmy Hill (Meon Eile)


MEON EILE
____________
Tá an Breatimeacht ag teannadh linn agus éiginnteacht faoin todhchaí ag cur imní ar chuid mhór daoine.

Sa tsraith seo, labhraíonn Meon Eile le daoine ar dhá thaobh na teorann faoi na himpleachtaí a bheidh ag Brexit daofa.

Duine acu sin ná an t-ollamh ollscoile Jimmy Hill.

Is Leas-Uachtarán é Jimmy ar Choláiste Náisiúnta na hÉireann i mBaile Átha Cliath ach tá cónaí air i nDroichead na Banna i gContae an Dúin.

Achan lá taistealaíonn Jimmy ar an traen ón Iúr go Baile Átha Cliath le dul ar an obair.

Labhair Meon Eile le Jimmy faoin tionchar a d'fhéadfadh a bheith ag Brexit ar an turas seo agus fosta ar chúrsaí oideachais ó dheas...
________________________________

vendredi 23 novembre 2018

Iain Moireach, ceannródaí sa litríocht Gàidhlig, ar shlí na fírinne

Iain Moireach, ceannródaí sa litríocht Gàidhlig, ar shlí na fírinne
Fear ildánach agus ceannródaí sa ghearrscéalaíocht Gàidhlig ab ea Iain Moireach, a fuair bás an tseachtain seo caite
le Anton Mac Cába 
(TUAIRISC, Samhain 23 2018)

Ba cheannródaí sa ghearrscéalaíocht Gàidhlig é Iain Moireach, a fuair bás an tseachtain seo caite, in aois a 80 bliain. Foilsíodh an t-aon chnuasach uaidh An Aghaidh Choimheach i 1973, tráth gur beag leabhar Gàidhlig a bhí dá fhoilsiú.

Aithnítear gur leabhar den scoth An Aghaidh Choimheach. Bhí stíl agus saothar Moireach préamhaithe sa phobal Gaeltachta as ar fáisceadh é. Bhí sé mar bhua faoi leith aige go raibh sé ábalta seasamh siar ón bpobal sin, agus amharc go grinn air. 

Bhí greann ina shaothar, agus doimhneacht in éineacht leis. In amanna, dhéanfadh an léitheoir gáire. Ansin, chuirfeadh sé ceist air féin: ‘Cad chuige go ndearna mé gáire faoi sin, rud chomh tromchúiseach?’ 

Ba é An An Aghaidh Choimheach an t-aon chnuasach uaidh, cé gur foilsíodh gearrscéalta eile in irisí. Scríobh sé freisin drámaí, dánta, scripteanna, agus úrscéal amháin. Dar leis go raibh sé “riachtanach” aige na híomhánna a bhí ina intinn a a chur i bhfocail ar phár.

Ní i dtaobh leis an scríobhneoireacht amháin a bhí sé mar b’fhear ildánach é.

Rugadh mí Márta 1938 é i mBarbhas ar an taobh thiar d’Eilean Leòdhais sna hEileanan Siar. Gàidhlig ar fad a bhí sa phobal ag an am. Fuair sé a chuid meánscolaíochta ar Sgoil MhicNeacail i Steòrnabhagh, agus d’freastail sé ar Ollscoil Dhún Éideann ina dhiaidh sin. Chaith sé seal ina mhúinteoir Béarla, seal ina eagarthóir le Comhairle nan Leabhraichean, seal i mbun an oideachais dhátheangaigh le Comhairle nan Eilean Siar, seal ina chraoltóir leis an BBC agus seal ina leas-stiúrthóir oideachais ag Comhairle nan Eilean Siar. Bhí sé ar an dream a bhunaigh an comhlacht foilsitheoireachta Acair atá lonnaithe i Steòrnabhaigh agus a chuireann idir shaothair Gàidhlig agus shaothair Bhéarla ar fáil. Mhothaigh sé dualgas air féin sin a dhéanamh toisc chomh gann agus a bhí leabhair Gàidhlig sna 1970idí. Agus an obair sin go léir ar siúl aige, bhíodh sé ag scríobh leis. Chomh maith le hábhar cruthaitheach, chuir sé Gàidhlig ar roinnt leabhar Gaeilge do pháistí.

Ar bhonn pearsanta, ba dhuine séimh, lách é. Dar leis go raibh dhá ábhar bróid aige: an bhean a phós sé, agus a bheith ina eagarthóir ar chuimhní cinn an Leòdhasaigh Aonghus Chambeuil, ‘Suathadh ri Iomadh Rubha’.

Buaileadh buille trom air nuair a fuair a bhean bás go tobann ocht mbliana ó shin. Ar an drochuair, theip an tsláinte air níos luaithe i mbliana.

Chomh fada agus a bheidh léamh a dteanga dúchais ag oiread agus duine amháin de Ghaeil na hÉireann nó na hAlban, beidh a shaothar dá léamh.

le Anton Mac Cába
________________________________
AN AGHAIDH CHOIMHEACH
le Iain Moireach
Gairm, 1993.
Cruinneachadh de dhusan sgeulachdan goirid a tha uile stèidhichte air cuspairean ceangailte ris an fhacal coimheach.

Comhairle nan Leabhraichean £5.95

Èist ri trì sgeulachdan bhon a' chruinneachadh seo:
Briseadh na Cloiche
An Aghaidh Choimheach
Feòil a' Gheamhraidh


ansgeulachdghoirid.com
________________________________________
Feoil an Gheimhridh
agus scéalta eile as Albain
Cnuasach aistrithe go Gaeilge ag Colm Ó Baoill,
trí ghearrscéal le Iain Moireach san áireamh:
An Aghaidh Mhaide, Briseadh na Cloiche, Feoil an Gheimhridh
 FNT - Foilseacháin Náisiúnta Treoranta 1980 (as cló)
_______________________________

jeudi 22 novembre 2018

Féile CS Lewis in Oirthear Béal Feirste (Meon Eile)


Ar an lá seo 22ú de mhí na Samhna i 1963 cailleadh duine dena húdáir is cáiliúla ar domhan, C. S. Lewis. Is iad úrscéalta Narnia - ar díoladh breis agus 100 milliún cóip díobh in 47 dteanga - na leabhair is clúití a scríobh sé agus tá tionchar an chreidimh, na miotaseolaíochta clasaicí agus sheanscéalta na Gaeilge le feiceáil ina shaothar trí chéile.

Le tamall de bhlianta anuas tá féile á reáchtáil i gceantar dúchais Lewis, Oirthear Béal Feirste, a dhéanann ceiliúradh ar an údar agus ar a chuid leabhar. I mbliana ba é “Of this and other worlds” téama na féile agus bhí Meon Eile i láthair le labhairt le beirt a raibh baint acu le cuid de na himeachtaí...
_________________________________


An Leon, an Bandraoi 
agus an Prios Éadaigh‏
C.S. Lewis a scríobh.
Antain Mac Lochlainn a chuir Gaeilge air.
An Gúm 2014
ISBN 9781857918885

LITRÍOCHT €8.50

"Aistriúchán gleoite le hAntain Mac Lochlainn 
ar shaothar cáiliúil C.S. Lewis"
_____________________________

dimanche 11 novembre 2018

(Leagan Dátheangach) An Corrmhíol ag Simon Ó Faoláin / A' Mheanbhchuileag le Fearghas MacFhionnlaigh


An Corrmhíol
Simon Ó Faoláin
(Réamhrá úr Gaeilge le Fearghas MacFhionnlaigh)
Lth/Pgs 94 
ISBN 6660012180325
COISCÉIM 2018     
LITRÍOCHT €7.50
__________________
Aistriúchán go Gaeilge den dán
A’ Mheanbhchuileag 
le Fearghas MacFhionnlaigh (1980)
(Tá an leagan Gaeilge móide an leagan Gàidhlige sa leabhar seo)
___________________
Freisin:
Gàidhlig air loidhne AN SEO
English online HERE
_____________________